تعرفه گمرکی و کد HS چیست؟

آخرین بروزرسانی در 15 آوریل 2026 توسط احمد نمازی (مدیر بخش بین الملل آنی بار با بیش از 30 سال سابقه)

یکی از مهم‌ترین و در عین حال پیچیده‌ترین مراحل در تجارت بین‌المللی و حتی حمل‌ونقل داخلی کالا، تشریفات گمرکی است. هر کالایی که از مرزهای یک کشور عبور می‌کند، باید شناسایی، طبقه‌بندی و ارزش‌گذاری شود. کلید اصلی این فرآیند، تعرفه گمرکی یا کد HS است.

بسیاری از صاحبان کالا و حتی فعالان تجاری با این مفهوم آشنایی کافی ندارند و همین موضوع باعث ایجاد مشکلاتی مانند تأخیر در ترخیص، جریمه‌های گمرکی و هزینه‌های اضافی می‌شود.

شرکت حمل‌ونقل آنی بار در این مقاله آموزشی، شما را با تمام جوانب تعرفه گمرکی و کد HS آشنا می‌کند.

۱. تعرفه گمرکی چیست؟

۱.۱ تعریف ساده

تعرفه گمرکی (Customs Tariff) مجموعه‌ای از نرخ‌ها، قواعد و مقرراتی است که دولت یک کشور برای طبقه‌بندی و تعیین حقوق گمرکی کالاهای وارداتی و صادراتی وضع می‌کند.

به زبان ساده‌تر:

وقتی شما کالایی را وارد کشور می‌کنید، گمرک باید بداند این کالا چیست، از کجا آمده، ارزش آن چقدر است و چه مقدار حقوق گمرکی باید روی آن اعمال شود. تمام این اطلاعات از طریق کد طبقه‌بندی کالا (HS Code) استخراج می‌شود.

۱.۲ تعریف رسمی

تعرفه گمرکی در واقع جدولی استاندارد است که در آن کالاها بر اساس ویژگی‌ها، جنس، کاربرد و مواد تشکیل‌دهنده دسته‌بندی شده و برای هر دسته، درصد مشخصی از حقوق گمرکی تعیین شده است.

پیشنهاد مطالعه : ترانشیپ چیست ؟

---

۲. کد HS چیست؟

۲.۱ تعریف و مفهوم

HS Code مخفف Harmonized Commodity Description and Coding System به معنای «سامانه هماهنگ توصیف و کدگذاری کالاها» است. این سیستم یک زبان مشترک بین‌المللی برای طبقه‌بندی کالاست که توسط سازمان جهانی گمرک (WCO) تدوین شده است.

۲.۲ تاریخچه HS Code

• سال ۱۹۷۰: ایده اولیه توسط شورای همکاری گمرکی اروپا مطرح شد
• سال ۱۹۸۳: اولین نسخه رسمی HS توسط سازمان جهانی گمرک منتشر شد
• سال ۱۹۸۸: ایران نیز به کنوانسیون HS پیوست
• تاکنون ۶ ویرایش از این سیستم منتشر شده است

۲.۳ چرا HS Code اهمیت دارد؟

دلیل اهمیت	توضیح
استاندارد جهانی	زبان مشترک بین تمام کشورهای جهان
تعیین حقوق گمرکی	مبنای محاسبه عوارض و مالیات
قوانین تجاری	تعیین محدودیت‌ها و مجوزهای واردات و صادرات
آمار تجاری	جمع‌آوری داده‌های تجارت بین‌المللی
مقاصد بازرگانی	شناسایی فرصت‌ها و تهدیدهای بازار

---

۳. چرا کد HS در تشریفات گمرکی لازم است؟

این سؤال بسیاری از صاحبان کالا و تازه‌واردان به عرصه تجارت است. پاسخ جامع به شرح زیر است:

۳.۱ تعیین میزان حقوق گمرکی

مهم‌ترین دلیل استفاده از کد HS، محاسبه دقیق حقوق گمرکی است. هر کد، نرخ مشخصی از حقوق گمرکی دارد. مثلاً:

• کد یک دارو ممکن است ۵٪ حقوق گمرکی داشته باشد
• کد یک محصول لوکس ممکن است ۱۰۰٪ یا بیشتر باشد
• کد برخی کالاهای اساسی ممکن است صفر درصد باشد

۳.۲ رعایت محدودیت‌ها و ممنوعیت‌ها

برخی کالاها بر اساس کد HS خود:

• ممنوع‌الوارد هستند
• نیاز به مجوزهای خاص دارند
• مشمول استانداردهای اجباری هستند
• تابع تحریم‌های بین‌المللی هستند

۳.۳ تعیین ارزش گمرکی

کد HS به گمرک کمک می‌کند تا ارزش منصفانه کالا را تعیین کند و از اعلام ارزش نادرست جلوگیری شود.

۳.۴ رعایت موافقت‌نامه‌های تجاری

بسیاری از موافقت‌نامه‌های تجاری دوجانبه و منطقه‌ای مانند:

• اکو (ECO)
• سازمان تجارت جهانی (WTO)
• موافقت‌نامه‌های دوجانبه ایران با کشورهای مختلف

بر اساس کد HS عمل می‌کنند و نرخ‌های ترجیحی فقط با شناسایی دقیق کد قابل اعمال هستند.

۳.۵ جمع‌آوری آمار و داده

کد HS مبنای تهیه آمار تجارت خارجی کشورهاست و دولت‌ها بر اساس این داده‌ها سیاست‌گذاری اقتصادی می‌کنند.

پیشنهاد مطالعه : گروپاژ چیست ؟

---

۴. ساختار و نحوه خواندن کد تعرفه گمرکی (HS Code)

۴.۱ ساختار کلی

کد HS از ۶ رقم اصلی تشکیل شده که در سطح بین‌المللی یکسان است و قابلیت افزودن ۲ تا ۴ رقم اضافی برای نیازهای ملی هر کشور را دارد:

ساختار کد HS
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
۶ رقم اصلی (بین‌المللی) + ۲ رقم (ایران/منطقه) + ۲ رقم (ملی)
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
مثال کامل ایرانی: ۸۷۱۴.۱۰.۰۰

۴.۲ تشریح ساختار با مثال

کد ۸۷۱۴.۱۰.۰۰ (دوچرخه) را در نظر بگیرید:

بخش کد	تعداد ارقام	توضیح	مثال
فصل	۲ رقم اول	دسته‌بندی کلی کالا	۸۷ = وسایل نقلیه، هواپیما، قطار
فصل‌بندی	۴ رقم اول	دسته‌بندی دقیق‌تر	۸۷۱۴ = دوچرخه و موتورسیکلت
زیرفصل	۶ رقم	طبقه‌بندی بین‌المللی	۸۷۱۴.۱۰ = دوچرخه‌ها
زیرزیرفصل ملی	۸ رقم	طبقه‌بندی ملی	۸۷۱۴.۱۰.۰۰ = دوچرخه‌های معمولی

۴.۳ جدول تفکیک ارقام

کد کامل: ۸۷۱۴.۱۰.۰۰

┌─────────────────────────────────────────────────────┐
│  ۸۷        │  فصل: وسایل نقلیه و تجهیزات حمل‌ونقل  │
│  ۱۴        │  گروه: موتورسیکلت و دوچرخه            │
│  ۱۰        │  زیرشاخه: دوچرخه                       │
│  ۰۰        │  زیرزیرشاخه ملی: دوچرخه معمولی        │
└─────────────────────────────────────────────────────┘

۴.۴ مثال‌های بیشتر از نحوه خواندن کد

کد HS	کالا	تشریح
۰۹۰۱.۲۱	قهوه بدون کافئین	۰۹ = نوشیدنی‌ها، ۰۱ = قهوه، ۲۱ = بدون کافئین
۶۲۰۴.۶۲	شلوار زنانه از پنبه	۶۲ = لباس زنانه، ۰۴ = لباس بیرونی، ۶۲ = شلوار پنبه‌ای
۸۵۱۷.۱۲	تلفن همراه هوشمند	۸۵ = ماشین‌آلات برقی، ۱۷ = مخابراتی، ۱۲ = تلفن همراه
۳۰۰۴.۹۰	داروهای دیگر	۳۰ = داروسازی، ۰۴ = داروهای آماده، ۹۰ = سایر داروها

۴.۵ نکات مهم در خواندن کد

⚠️ توجه: هرچه کد دقیق‌تر باشد، نرخ گمرکی و قوانین مرتبط دقیق‌تر مشخص می‌شود. انتخاب کد نادرست می‌تواند منجر به جریمه شود.

پیشنهاد مطالعه : گواهی مبداء چیست ؟

۵. انواع تعرفه گمرکی

تعرفه‌های گمرکی بر اساس معیارهای مختلف دسته‌بندی می‌شوند:

۵.۱ بر اساس نوع نرخ

الف) تعرفه ارزشی (Ad Valorem)

• بر اساس درصدی از ارزش گمرکی کالا محاسبه می‌شود
• مثال: ۱۰٪ ارزش CIF کالا
• رایج‌ترین نوع تعرفه در ایران

ب) تعرفه ویژه (Specific Duty)

• بر اساس مقدار فیزیکی کالا (وزن، تعداد، حجم) محاسبه می‌شود
• مثال: هر تن ۵۰ دلار
• بیشتر برای کالاهای خام و کشاورزی

ج) تعرفه ترکیبی (Compound Duty)

• ترکیبی از تعرفه ارزشی و ویژه
• مثال: ۵٪ ارزش به‌علاوه هر تن ۲۰ دلار

د) تعرفه صفر (Free)

• کالا بدون پرداخت حقوق گمرکی ترخیص می‌شود
• معمولاً برای کالاهای اساسی و مواد اولیه

۵.۲ بر اساس مبدأ کالا

نوع	توضیح
سود ذاتی (MFN)	نرخ عادی برای اکثر کشورها
نرخ ترجیحی	نرخ کمتر برای کشورهایی با موافقت‌نامه تجاری
نرخ صفر	برای کشورهایی با معافیت خاص
نرخ تبعیضی	نرخ بالاتر برای کشورهای خاص (مثلاً تحریمی)

۵.۳ بر اساس کاربرد

نوع	توضیح
تعرفه وارداتی	برای کالاهای وارداتی
تعرفه صادراتی	برای کالاهای صادراتی (در ایران نادر)
تعرفه ترانزیتی	برای کالاهای عبوری از قلمرو گمرکی

۵.۴ بر اساس ساختار

نوع	توضیح
تعرفه تک‌نرخی	یک نرخ ثابت برای همه کشورها
تعرفه چندنرخی	نرخ‌های متفاوت برای کشورهای مختلف
تعرفه فصلی	نرخ‌های متفاوت در فصول مختلف سال

---

۶. چطور باید کد تعرفه گمرکی (HS Code) را تهیه کرد؟

۶.۱ روش‌های یافتن کد HS

روش اول: جستجو در جداول تعرفه

• مراجعه به سایت گمرک جمهوری اسلامی ایران به آدرس: www.irica.gov.ir
• استفاده از بخش نظام طبقه‌بندی و تعیین ارزش گمرکی

روش دوم: استفاده از کتاب تعرفه گمرکی

• خرید یا دانلود جدول رسمی تعرفه گمرکی منتشره توسط گمرک ایران
• این کتاب شامل تمام کدهای ۸ رقمی به همراه نرخ حقوق گمرکی است

روش سوم: مشاوره با کارشناسان گمرکی

• مراجعه به حقوقدانان و مشاوران گمرکی
• مشاوره با وکلای گمرکی دارای پروانه معتبر

روش چهارم: استفاده از نرم‌افزارها و اپلیکیشن‌ها

• نرم‌افزارهای تخصصی طبقه‌بندی کالا
• اپلیکیشن‌های موبایل جستجوی HS Code

روش پنجم: مشاوره با شرکت‌های حمل‌ونقل

• شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی مانند آنی بار می‌توانند در تعیین کد صحیح کمک کنند

۶.۲ مراحل تعیین کد HS

مرحله ۱: شناسایی دقیق کالا
    │
    ▼
مرحله ۲: تعیین جنس و مواد تشکیل‌دهنده
    │
    ▼
مرحله ۳: تعیین کاربرد کالا
    │
    ▼
مرحله ۴: بررسی فصل‌های مرتبط در جدول تعرفه
    │
    ▼
مرحله ۵: تطبیق با زیرفصل‌های دقیق‌تر
    │
    ▼
مرحله ۶: بررسی یادداشت‌های تفسیری
    │
    ▼
مرحله ۷: تأیید نهایی کد

۶.۳ نکات مهم در تعیین کد

⚠️ هشدار: تعیین کد HS نادرست می‌تواند عواقب جدی داشته باشد:

• جریمه نقدی از ۱۰٪ تا ۲۰۰٪ ارزش کالا
• ضبط کالا در موارد خاص
• پرونده قضایی در موارد تکرار
• از دست رفتن معافیت‌های گمرکی

۶.۴ ابزارهای مفید برای یافتن کد

ابزار	آدرس/توضیح
پایگاه داده گمرک ایران	www.irica.gov.ir
سیستم هماهنگ UN	www.wcoomd.org
Trade Map	www.trademap.org
کتاب تعرفه گمرکی ایران	انتشارات گمرک جمهوری اسلامی ایران

پیشنهاد مطالعه : مدارک لازم برای ارسال بار به خارج چیست ؟

۷. ساختار جدول تعرفه گمرکی ایران

جدول تعرفه گمرکی ایران دارای ساختار زیر است:

۷.۱ ارقام کد و مفهوم آن‌ها

ارقام	سطح	توضیح
۲ رقم اول	فصل	۹۷ فصل از ۰۱ تا ۹۷
۴ رقم اول	عنوان	دسته‌بندی اصلی
۶ رقم	زیربخش بین‌المللی	استاندارد جهانی HS
۸ رقم	زیربخش ملی	طبقه‌بندی ملی ایران

۷.۲ مثال عملی از جدول تعرفه ایران

کد ۸ رقمی	شرح کالا	نرخ حقوق گمرکی
۰۹۰۱۱۱۰۰	قهوه، غیر بوداده، بدون کافئین	۲۶٪
۰۹۰۱۱۲۰۰	قهوه، غیر بوداده، کافئین‌دار	۲۶٪
۸۷۱۰۰۰۱۰	دوچرخه با موتور کمکی برقی	۲۰٪
۸۵۱۷۱۲۰۰	تلفن همراه هوشمند	۶٪

پیشنهاد مطالعه : اینویس (Invoice) چیست؟ 

۸. رایج‌ترین اشتباهات در استفاده از کد HS

ردیف	اشتباه	پیامد
۱	استفاده از کد کالای مشابه به‌جای کد دقیق	پرداخت حقوق بیشتر یا کمتر از مقدار واقعی
۲	عدم بررسی یادداشت‌های تفسیری فصل	رد کردن کد توسط گمرک
۳	تغییر کد برای کاهش حقوق گمرکی	جریمه و پیگرد قانونی
۴	عدم به‌روزرسانی دانش	استفاده از کد قدیمی
۵	نادیده گرفتن بخش ملی کد	از دست دادن معافیت‌ها

۹. نقش شرکت حمل‌ونقل آنی بار در تشریفات گمرکی

شرکت آنی بار با درک اهمیت تشریفات گمرکی، خدمات زیر را به مشتریان خود ارائه می‌دهد:

• ✅ مشاوره رایگان در تعیین کد HS مناسب
• ✅ معرفی کارشناسان گمرکی مجرب
• ✅ ترخیص کالا از گمرک
• ✅ ارائه خدمات درب تا درب (Door to Door)
• ✅ مشاوره در انتخاب بهترین مسیر گمرکی
• ✅ پیگیری تشریفات گمرکی

۱۰. سخن پایانی

شناخت صحیح تعرفه گمرکی و کد HS یکی از مهم‌ترین الزامات تجارت بین‌المللی است. اشتباه در تعیین کد می‌تواند هزینه‌های سنگین مالی و حقوقی به همراه داشته باشد.

💡 توصیه: پیش از هرگونه واردات یا صادرات، حتماً با کارشناسان گمرکی مشورت کنید و از صحت کد انتخابی اطمینان حاصل نمایید.

شرکت حمل‌ونقل آنی بار با تیمی متخصص و باتجربه، آماده ارائه مشاوره و خدمات در زمینه تشریفات گمرکی و تعیین کد تعرفه مناسب برای کالاهای شما است.

آیا سؤالی درباره تعرفه گمرکی یا کد HS دارید؟ با کارشناسان آنی بار تماس بگیرید.